पर्यटक वृद्धिको बढ्दो आशा

  पर्यटनलाई सेवामूलक उद्योगका रूपमा लिइएको छ । त्यसैले पर्यटन उद्योगको सफलता यसले प्रदान गर्ने सेवाको गुणस्तरमा निर्भर गर्छ भन्ने यथार्थलाई पर्यटन क्षेत्रसँग सम्बद्ध उद्योगी–व्यवसायीहरूले मनन गर्दै आएको पाइन्छ । वास्तवमै पर्यटन प्रवद्र्धनद्वारा कुनै पनि मुलुकको आर्थिक तथा सामाजिक क्षेत्रको विकासमा महŒवपूर्ण टेवा पु¥याउन सकिने यथार्थलाई विश्वको कुनै पनि अर्थ व्यवस्थाले स्वीकार गरेको छ ।
सन् २०११ मा अघिल्लो वर्षको तुलनामा ४.४ प्रतिशतले वृद्धि भई विश्वको पर्यटक आगमन संख्या ९८ करोड पुगेको छ । यसरी पर्यटक आगमनमा भएको वृद्धिसँगसँगै विश्वको अर्थतन्त्रमा पनि सकारात्मक प्रभाव परेको छ । सन् २०११ मा विश्वको जीडीपीमा पर्यटन क्षेत्रको योगदान ५ प्रतिशत र कुल निर्यातमा पर्यटन क्षेत्रको योगदान ६ प्रतिशत रहनुका साथै प्रत्येक १२ जनामध्ये एक जनालाई पर्यटन क्षेत्रले रोजगारी प्रदान गरेको विश्व पर्यटन संगठनका महासचिव तालेव रिफाइले उल्लेख गरेका छन् ।
नेपालको अर्थतन्त्रमा पर्यटन क्षेत्रको योगदान उल्लेखनीय रहिआएको यथार्थलाई सरकारी आधिकारिक तथ्यांकहरूले पुष्टि गर्दै आएका छन् । आर्थिक वर्ष २०६६÷६७ मा कुल ६ लाख २ हजार ८ सय ६७ विदेशी पर्यटक नेपाल भ्रमणमा आएका थिए । यसबाट नेपाललाई कुल रु. २८ अर्ब १३ करोड ९० लाखबराबरको परिवत्र्य विदेशी मुद्रा आम्दानी भएको छ । यो रकम कुल वस्तु निर्यातबाट आर्जित विदेशी मुद्राको ४४.५ प्रतिशत हो भने कुल वस्तु निर्यात तथा सेवाबाट आर्जित विदेशी मुद्राको २४.६ प्रतिशत हो । यसैगरी यो रकम कुल आर्जित विदेशी मुद्राको ८.१ प्रतिशत हो भने कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको २.४ प्रतिशत हो । यसरी हेर्दा पर्यटन क्षेत्र परिवत्र्य विदेशी मुद्रा आर्जनको एउटा महŒवपूर्ण स्रोतका रूपमा समेत रहेको देखिन्छ ।
अहिले पर्यटन वर्ष २०११ को समापनपछि र लुम्बिनी भ्रमण वर्ष २०१२ मनाइँदै गरेको सन्दर्भमा सरकारी तथा निजी दुवै क्षेत्रबाट पर्यटन प्रवद्र्धनका क्रियाकलापहरूलाई प्राथमिकता दिई सोहीअनुरूप कार्य गर्न सकियो भने पर्यटक आगमनमा वृद्धि भई पर्यटन क्षेत्रको आम्दानीमा पनि वृद्धि हुनेछ । यसरी पर्यटक आगमनमा हुने वृद्धिले नेपालमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा थप रोजगारीको अवसर सिर्जना हुने र स्थानीय स्रोत तथा साधनको उपयोग भई थप आर्थिक लाभसमेत प्राप्त हुने हुँदा यसबाट नेपालको अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ । अहिलेको सन्दर्भमा मुलुकको अर्थतन्त्र पूर्णतः वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त रेमिटेन्समा निर्भर रहेको अवस्थामा त्यस्तो परनिर्भरतालाई न्यून गर्न पनि पर्यटन क्षेत्रले महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्नेछ ।
थुप्रै आर्थिक सम्भावनाका बाबजुद पर्यटन क्षेत्रमा केही सामाजिक चुनौती पनि विद्यमान रहेका छन् । विशेषगरी ग्रामीण पर्यटनका लागि सूचना केन्द्रहरूको अभाव टड्कारो देखिएको छ भने बसोबासका लागि उत्तिकै समस्या छ । गाउँगाउँमा खुलेका होमस्टेहरूले बसोबासको समस्यालाई केही हदसम्म कम गरे पनि शान्तिसुरक्षा र स्वास्थ्यसेवाको अभावमा यस्ता होमस्टेहरू दिगो रूपमा प्रभावकारी हुन नसक्ने सम्भावना पनि छन् । साथै शिक्षित र सक्षम युवा अवसरको खोजीमा सहर र विदेशपलायन भइसकेकाले युवा जनशक्तिको अभावमा गाउँघरमा सञ्चालनमा आएका एकाध होमस्टे र अन्य पर्यटन गतिविधिहरू विशेषगरी महिला र बूढाबूढीहरूबाटै सञ्चालिन भइरहेका छन् । यसो हुँदा पर्यटकलाई प्रदान गरिने सेवाको गुणस्तरमाथि प्रश्न पनि उठ्ने गरेको छ । भाषागत समस्या, खाने तथा बस्ने आदिको उचित व्यवस्थाको अभावलगायत घुमघाम गर्ने कार्यमा दक्ष सहयोगी र यथार्थ सूचनाप्रदायकको अभावले गर्दा पर्यटकहरूको गाउँ बसाइको अवधि लम्बिन सकेको छैन । पर्यटन सेवाका लागि आवश्यक दक्ष जनशक्ति राजधानीलगायतका सहरी क्षेत्रमै सीमित रहेको र ग्रामीण क्षेत्रमा त्यस्तो दक्ष जनशक्ति नभएकाले पर्यटकहरूका रुचिअनुसारका मनोरञ्जनात्मक सांस्कृतिक, धार्मिक तथा सामाजिक गतिविधिहरू सञ्चालन गर्न नसक्दा र पर्यटकहरूका लागि आधारभूत सेवा तथा सुविधा प्रदान गर्न नसकिएकाले पर्यटकहरूले चाहेर पनि लामो अवधिसम्म गाउँघरमा बस्न पाइरहेका छैनन् ।
अहिलेको सन्दर्भमा शान्तिसुरक्षा नै पर्यटन प्रवद्र्धनको प्रमुख चुनौतीको रूपमा रहेको छ । बढ्दो जनघनत्वले गर्दा सुरक्षाको दृष्टिकोणले संवेदनशील मानिएको राजधानीलगायतका मुख्य सहरहरूमै सुरक्षाको राम्रो प्रबन्ध हुन नसकिरहेकाले दिनहुँजसो अपहरण, हत्या, हिंसाजस्ता सामाजिक अपराधका घटनाहरू भइरहेको अहिलेको अवस्थामा पर्यटक पुग्ने नेपालका सम्पूर्ण ठाउँहरूमा सुरक्षा प्रबन्ध गर्नु राज्यका निम्ति ठूलै चुनौती बनेको छ । आर्थिक, सामाजिक, भौगोलिक तथा राजनीतिक आदि विविध कारणले गर्दा राज्यले आवश्यक ठानेर पनि पर्यटकीय दृष्टिकोणले महŒवपूर्ण ठाउँहरूमा पनि सुदृढ शान्तिसुरक्षाको व्यवस्था हुन सकेको छैन । सुदृढ शान्तिसुरक्षाको अभावमा पर्यटकहरूलाई गाउँगाउँमा पु¥याउनु निकै जोखिमपूर्ण बनेको छ भने चन्दाआतङ्कले पनि पर्यटकहरूलाई उत्तिकै पिरोल्ने गरेको छ । यसैगरी गाउँमा होस् अथवा सहरमा पर्यटकलाई जबरजस्ती सामान भिडाई मोटो रकम असुल्ने कुप्रवृत्तिले पनि पर्यटकहरूमा नेपालप्रति नकारात्मक धारणा विकसित गराउन मद्दत गरिरहेको हुँदा यस्तो कार्यलाई निरुत्साहित गर्नु नितान्त आवश्यक भइसकेको छ ।
अहिलेसम्मको प्रवृत्तिलाई हेर्दा राज्यले पर्यटनलाई जतिसुकै आर्थिक महŒवका साथ ग्रहण गरेको र पर्यटन क्षेत्रको विकासका लागि नीतिगत रूपमा जतिसुकै प्राथमिकता दिए तापनि प्रभावकारी कार्यान्वयनको अभावले पर्यटन क्षेत्रको विकास सोचेअनुरूप हुन सकेको छैन । विभिन्न उद्देश्य र लक्ष्यसहित सन् २०११ लाई नेपाल पर्यटन वर्ष घोषणा गरिए तापनि र विशेष तामझामपूर्वक पर्यटन वर्षको सुरुवात गरिए तापनि सरकारी तथा निजी दुवै क्षेत्रबाट पर्यटन प्रवद्र्धन कार्य नियमित र प्रभावकारी ढंगमा सञ्चालन हुन नसक्दा र पर्यटन वर्षको सुरुवातमा देखिएको सक्रियता पछिसम्म कायम नरहँदा पर्यटन वर्षको २०११ को लक्ष्य पूरा हुन नसकेको यथार्थले सरकारी प्रयास र कार्यान्वयन पक्ष अपर्याप्त र कमजोर रहेको प्रस्ट हुन्छ । यद्यपि पर्यटन वर्षभरिमा १० लाख पर्यटक भिœयाउने लक्ष्य रहेकोमा झन्डै पौने ८ लाख पर्यटकले नेपाल भ्रमण गरेको जनाइएको छ । यसअनुसार अघिल्लो वर्षको तुलनामा पर्यटक आगमनमा झन्डै २० प्रतिशतले वृद्धि भएको देखिन्छ । पर्यटकहरूको यो वृद्धिदरले अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा नेपालमा शान्तिसुरक्षामा सुधार आइसकेको सन्देश पनि दिन्छ । यसलाई सकारात्मक सुधारकै रूपमा लिनुपर्ने हुन्छ र यसले लुम्बिनी भ्रमण वर्ष २०१२ लाई पनि सुखद सङ्केत गरेको मान्नुपर्छ ।


मिति: 2012-04-16 karobaar daily