गरिबी निवारणका लागि पर्यटन

वर्तमान विश्व अर्थअवस्थामा पर्यटन क्षेत्र र यससँग सम्बन्धित व्यवसाय मुलुकलाई विश्वसामु चिनाउने मात्र नभएर यो क्षेत्र आर्थिक मेरुदण्डका रूपमा स्थापित भइसकेको छ । विश्वका धेरै विकासशील देशले पर्यटन क्षेत्रलाई आार्थिक अभिवृद्धि गर्ने माध्यम बनाएका छन् । नेपालले १० लाख पर्यटक मुलुकमा भित्र्याउने ल्याउने लक्ष्यसहित सन् २०११ लाई नेपाल पर्यटन वर्षका रूपमा मनाइरहेको छ । मुलुकमा पर्यटन क्षेत्रको अनन्य सम्भावना भएका कारण हाम्रो आर्थिक विकासमा यस क्षेत्रको उच्च महत्व रहनु स्वाभाविकै हो । पर्यटनले आय तथा रोजगारी बढाउने, घरेलु उद्योगको विकास, विदेशी मुद्राको सञ्चिति, अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभावहरू परिरहेको हुन्छ ।

पर्यटकीय गन्तव्य स्थल तथा पर्यटकीय सम्पदा संरक्षण, पर्यटकको सुरक्षा, सेवा–सुविधाको संख्यात्मक र गुणात्मक वृद्धि, पर्यटकीय पूर्वाधार विकाससम्बन्धी विषयमा सरकार तथा निजी क्षेत्रबीच समन्वयात्मक भूमिका रहेको छ । तथापि स्रोत र साधनको बाँडफाँड र उपयोगजस्ता नीतिगत विषय तथा सडक, खानेपानी, विद्युत्, सञ्चारजस्ता पूर्वाधार निर्माणमा प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न निकाय र संस्थाबीचको समन्वयमा अपेक्षित प्रभावकारिता देखिन सकेको छैन । पर्यटन पूर्वाधार विकास, सञ्चालन र प्राप्त लाभको बाँडफाँडमा स्थानीय समुदाय र नागरिकको भूमिका, मूल्य, मान्यता र स्वामित्वको विषय उचित रूपमा सम्बोधन हुन नसक्दा सरकारी लगानीमा निर्माण र विकास भएका पूर्वाधारको दिगो रूपमा उपयोग हुन सकेको छैन । पर्याप्त मात्रामा पर्यटकको आगमन भएमा पूर्वाधारको विकास गर्ने वा पूर्वाधारको विकास भएमा पर्यटकको संख्यामा वृद्धि हुने विषयमा देखिएको अन्योलता यथावत् रूपमा रहेको छ । पर्यटक स्थलमा पर्यटक, स्थानीय समुदाय र नागरिकबीच अपेक्षित समन्वय कायम हुन नसकेका कारण यदाकदा विसंगति देखिने गरेको छ । द्वन्द्वकालमा क्षतिग्रस्त पर्यटन विकाससँग सम्बद्ध संरचनाको पुनर्निर्माण एवं विस्तारमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्ने भएको छ ।

नेपालले आफ्ना राष्ट्रिय सम्पदालाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्दै विश्व पर्यटन बजारलाई आकर्षित गरी अत्यधिक लाभ लिन सक्ने क्षमता अभिवृद्धि गर्नु आवश्यक छ । पर्यटन व्यवसाय आफैंमा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको विकासको प्रमुख आधार भएकाले यस व्यवसायको विविधीकरण र विस्तारद्वारा आमनागरिकको जीविकोपार्जन र रोजगारीका अवसरमा वृद्धि गरी जनताको जीवनस्तरमा सुधार गर्नु अपरिहार्य भइसकेकोे छ ।

पर्यटन महत्वपूर्ण क्षेत्र भएकाले यसको सर्वाधिक महत्व आर्थिक क्षेत्रसँग जोडिएको छ । नेपालका सन्दर्भमा हेर्दा पर्यटन क्षेत्र विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम नै हो । गरिबी निवारणका लागि रोजगारी प्रवद्र्धन पहिलो पक्ष हो । पर्यटन व्यवसायले प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रोजगारी दिने भएकाले हाम्रो जस्तो रोजगारीको समस्या भएको देशमा विशेष महत्व राख्छ । पर्यटनले घरेलु उद्योगधन्दाको विकास गर्न पनि त्यत्तिकै महत्व पु¥याउँछ । यसले समग्र आर्थिक क्षेत्रमा अग्र र पश्चसम्बन्ध विकास गरी देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको हुन्छ ।

विगतका धेरै आवधिक योजनाले पर्यटन क्षेत्रलाई उच्च महत्व दिएको भए पनि यस क्षेत्रले खासै आशातीत उपलब्धि हासिल गरेको देखिँदैन । विभिन्न समयमा गरिएका प्रयासबाट के थाहा हुन्छ भने पर्यटकको संख्या बढाउने विषयमा कोही काहीँ तल परेको देखिँदैन, तर पर्यटन बढाउनका लागि विभिन्न स्थलको अवस्था कस्तो छ ? विमानस्थलहरू पर्याप्त छन, छैनन् ? क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको अवस्था कस्तो छ ? हाम्रो देशका विमानहरू पर्याप्त छन् कि छैनन् ? विमानहरूको अवस्था कस्तो छ ? होटल, रिसोर्टको संख्या कति छ ? तिनीहरूको सेवाको स्तर कस्तो छ ? पर्यटनलाई दिने सेवा सुविधाको पूर्वाधार तयार छ कि छैन ? यातायातको व्यवस्था कस्तो छ ? सुरक्षा व्यवस्था पर्याप्त छ, छैन ? त्यसतर्फ सरकारले कमै सोचेको पाइन्छ ।

पर्यटकहरू लामो समयको टिकट बुकिङपछि नेपाल आउँछन् । तिनीहरूको सत्कार व्यवस्थापनका विषयमा हाम्रो क्षमता कस्तो छ ? त्यस्तो अभाव हुन नदिन के गर्नुपर्छ ? भन्ने कुरा हामीले कमै मात्रामा ध्यान दिएको पाएका छौं । पर्यटन व्यवसाय पर्यटकको आनन्द र खुसीमा फस्टाउने व्यवसाय हो । कुुनै सानो मनमा ठेस लाग्ने कुरा भए पर्यटक त्यस ठाउँमा फिर्ता जाँदैनन् । पर्यटकका लागि घुमफिर र हेर्नलायक स्थानहरू विश्वमा धेरै छन् । सबैभन्दा तीव्र प्रतिस्पर्धा भएको व्यवसाय हो यो । हाम्रो प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता अत्यन्त कमजोर छ । त्यसैले यस्ता विभिन्न पक्षमा सुधार गर्न नसकेको खण्डमा पर्यटन फस्टाउने कल्पना मात्र हुनेछ ।

पर्यटन पूर्वाधारको विकास तथा नयाँ पर्यटकीय गन्तव्यको पहिचान गर्न नसकेको मर्मलाई हामीले स्वीकार गर्नैपर्छ । विगतको इतिहासमा पर्यटन क्षेत्रको विकासबाट हुनेखाने सीमित मात्र लाभान्वित भएको पाइन्छ । गरिब निमुखा खासै लाभान्वित हुन नसकेको अवस्था छ, यसलाई गरिबी निवारणसँग प्रत्यक्ष आबद्ध गर्न सकिएको छैन । त्यसैले अबका दिनमा विशेष गरेर ग्रामीण पर्यटन तथा गरिबी निवारणमा जोड दिनुपर्ने देखिन्छ । पर्यटनको लाभ तल्लो तहका गरिब वर्गसम्म प्रत्यक्ष पुग्नेखालका कार्यक्रमहरू बनाउनु अत्यावश्यक भइसकेको छ । पर्यटकीय स्थलहरूको पहिचान गरी ती क्षेत्रमा पूर्वाधारको एकीकृत एवं समन्वयात्मक विकासका सम्भावनालाई अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सकिएको छैन भने प्राप्त लाभको न्यायोचित वितरण गर्नु पनि चुनौतीपूर्ण देखिएको छ । स्थानीय उत्पादन उपलब्ध नहुँदा पर्यटकले उपभोग गर्ने सेवा र वस्तुको उपभोगबाट प्राप्त हुने लाभ अपेक्षित मात्रामा प्राप्त गर्न सकिएको छैन भने पर्यटनजन्य क्रियाकलापलाई वातावरणमैत्री बनाई सञ्चालन गर्नु पनि चुनौतीपूर्ण कार्य भएको छ । पर्यटन विकासका सम्भावना तथा अवसरहरू प्रशस्त भए पनि यसलाई उपयुक्त स्तरमा विकास गरी आय आर्जनमा रूपान्तरण गर्नका लागि विशेष रणनीति अख्तियार गर्न सकिएको छैैन भने ग्रामीण गरिबी निवारणका लागि पर्यटन कार्यक्रमको उपलब्धिलाई मूल्याङ्कन गरी दिगो विकासका कार्यक्रमहरू सुरु गर्नै सकिएको छैन ।

आर्थिक परिवर्तनका लागि पर्यटन प्रवद्र्धनको आवश्यकतालाई पहिचान गरी आव २०६५÷६६ देखि नेपाल सरकारले पर्यटनलाई नयाँ आर्थिक विकास नीतिको उच्च प्राथमिकतामा राखी यसको विकासका लागि सम्बद्ध सबै मन्त्रालयका नीति तथा कार्यक्रमहरूलाई पर्यटन प्रवद्र्धनोन्मुख हुने गरी पर्यटन नीति २०५२ र २०६५ लाई परिमार्जन गरी नयाँ पर्यटन नीति ल्याउने घोषणा गरेको छ ।

पर्यटन सेवाबाट प्राप्त हुने लाभ स्थानीय समुदाय र जनतामा पु¥याउन ग्रामीण पर्यटकीय क्रियाकलापको विस्तार तथा अभिवृद्धि गर्ने र त्यसका लागि नयाँ पर्यटनस्थलको खोजी, पहिचान, पर्यटन पूर्वाधार विकास, पर्यटकलाई उपलब्ध गराउने सेवाको गुणस्तरमा वृद्धि, सहज पहँुच, सुरक्षित गन्तव्य, बसाइँको अवधि लम्ब्याउनेजस्ता विविध पक्षलाई पर्यटन नीतिले सम्बोधन गर्नु आवश्यक छ । विदेशी मुद्राको आर्जन, रोजगारीका अवसरको वृद्धि सँगसँगै जनताको जीवनस्तरमा सुधार गरी पर्यटनलाई गरिबी निवारण र नयाँ आर्थिक विकाससँग आबद्ध गरी पर्यटन विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ । पर्यटन सेवाको क्षेत्रलाई संख्यात्मक एवं गुणात्मक वृद्धि गर्ने काम सरकारी क्षेत्रबाट मात्र सम्भव नभएकाले सार्वजनिक, सामुदायिक तथा निजी क्षेत्रसमेतको संयुक्त साझेदारीमा पर्यटन क्षेत्रको विकास गर्नु आवश्यक छ । कृषि विकास बैंकको कार्यक्षेत्र देशको ७५ वटैै जिल्ला भएको परिप्रेक्ष्यमा सरकारले ग्रामीण पर्यटन विकास नीति ल्याई आन्तरिक पर्यटन विकासमा बैंकबाट कर्जा प्रवाह गर्न सकिने प्रबल सम्भावना रहेको छ । यिनै पृष्ठभूमिमा पर्यटन प्रवद्र्धनलाई नयाँ उचाइमा पु¥याई आर्थिक परिवर्तनको आधारशीला तयार गर्न साविकको पर्यटन नीतिलाई परिमार्जन गरी नयाँ पर्यटन नीतिमा कृषि विकास बैंकलाई समेत समेट्नु आवश्यक छ । यसबाट विशेष गरी ग्रामीण पर्यटन क्षेत्रमा स्थानीय समुदायको स्वामित्व र गुणस्तरीय सेवाको प्रतिस्पर्धामा विकास हुन जानेछ, साथै विद्यमान पर्यटकीय क्षेत्रहरूका पूर्वाधार सञ्चालनमा सुधार आउनुका साथै नयाँ पर्यटकीय सम्भावना भएका क्षेत्रमा पूर्वाधार विकासतर्फ लगानी प्रवद्र्धन गर्न प्रोत्साहन मिल्नेछ ।

Source karobar daily –कल्पना केसी
(केसी, कृषि विकास बैंकको लघुउद्यम विभागसँग सम्बद्ध छिन् ।)
०९ सेप्टेम्बर २०११,