गार्हस्थ्य उत्पादनमा खुम्चँदो पर्यटन योगदान

सन्दर्भः विश्व पर्यटन दिवस 2011
नेपालमा विगत एक दशकअघिसम्म देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा पर्यटन क्षेत्रको योगदान ४ प्रतिशतको हाराहारीमा रहेकोमा सन् २००८र०९ मा २.८ रही सन् २००९र१० मा २.४ प्रतिशतमा सिमित हुन पुगेको छ ।
सुनिल मूल

हरेक वर्ष सेप्टेम्बर २७ लाई विश्व पर्यटन दिवसका रूपमा मनाइँदै आएको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गतको विश्व पर्यटन संगठनले यस वर्षका लागि विश्व पर्यटन दिवसको नारा ‘टुरिज्म लिंकिङ कल्चर’ नामकरण दिएको छ । विश्वभर मनाइने यस दिवस विगत नौ वर्षदेखि नेपाल भित्रिने पर्यटकलाई स्वागत र सम्मान गर्ने गरिएको छ । विश्वमा पर्यटकहरूको संख्या हरेक वर्ष बढ्दो छ । सन् २०१० मा विश्वभरिका अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकहरूको संख्या ९४ करोड नाघिसकेकोे छ भने विश्व पर्यटन क्षेत्रको आम्दानी ९ खर्ब १९ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको तथ्यांक छ । संगठनले यस वर्ष विश्व पर्यटकको संख्या ५ प्रतिशतले बढ्ने अनुमान गरेको छ । यसो हुनुको कारण पर्यटन क्षेत्र हाल निःसन्देह आर्थिक दृष्टिकोणले हरेक मुलुकका लागि प्रभावकारी व्यवसायका रूपमा विकसित भएकैले गर्दा हो । त्यसैले विश्वव्यापी आधारमा हेर्दा भ्रमण तथा पर्यटनलाई तेल उद्योगपछिको पहिलो दर्जाको उद्योगको रूपमा लिइने गरिन्छ । यही कारण विश्वमा यस व्यवसायको निरन्तर रूपले वृद्धि हुँदै जाने क्रम बढ्दो छ । विश्वको आर्थिक वृद्धिमा निर्यात उद्योगले मुलुकमा पु¥याउने योगदानभन्दा पर्यटन उद्योगको व्यवसाय अझ ठूलो र छिटो गतिले बढिरहेको छ । खासगरी अल्पविकसित मुलुकहरूको भुक्तानी सन्तुलनमा सुधार ल्याई आयवृद्धि गर्नमा यसको भूमिका अहंम् रहेको तथ्य सर्वथा स्वीकार गरिएको छ ।

नेपालले सन् २०११ लाई पर्यटन वर्षका रूपमा लिएको छ । पर्यटन वर्षसँगै यस वर्ष १० लाख पर्यटक नेपाल भित्र्याउने लक्ष्य सरकारले राखेको छ । पर्यटन वर्षले राखेको यो लक्ष्य पूरा गर्न गत वर्षको तुलनामा यस वर्ष झन्डै ९० प्रतिशतले पर्यटक संख्या बढ्नुपर्ने हुन्छ । पर्यटन दिवस र पर्यटन वर्षले राखेको लक्ष्य साकार पार्न सरकारको एक्लो प्रयासले मात्र सम्भव हुन सक्तैन । केवल त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भित्रिने पर्यटकलाई स्वागत गर्ने परम्परा र पर्यटक संख्या बढाउने मात्रको एकोहोरो संकल्पले पर्यटन दिवस र पर्यटन वर्ष सार्थक र सफल हुन सक्तैन । पर्यटन वर्ष सार्थक तुल्याउन नेपाल आउने पर्यटकहरूलाई नयाँ अनुभूति दिलाउन सक्नुपर्छ । पर्यटन दिवसलाई भ्रमण वर्षसँग आबद्ध गरी आगन्तुक पर्यटकहरूका रूपमा विशेष सुविधाको प्याकेजसहितको राष्ट्रिय स्तरको विभिन्न कार्यक्रम तयार गरी मनाइनु आवश्यक छ । यसका लागि सरकारसहित राजनीतिक दल, निजी क्षेत्रसहित सबै तह र तप्काका आमनेपालीको उत्तिकै योगदान हुनु जरुरी हुन्छ । एक दिनको औपचारिक समारोहमा ढाका टोपी लगाइदिएर, खादा ओढाइदिएर पर्यटकको मन जित्न सकिँदैन, त्यसका लागि त वर्ष दिनभरिको प्रतिबद्धता र व्यवहारमा सुधार हुनुपर्छ ।

नेपालले बढ्दो जनसंख्याको अनुपातमा परम्परागत कृषिजन्य तथा वनजन्य वस्तुहरू निकासी गरेर विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने स्थिति रहेको छैन । औद्योगीकरणले गति लिन नसकी मन्दको स्थिति र निकासी व्यापारतर्फ हँुदै गएको ह्रास र पैठारीतर्फ आइरहेको वृद्धिले वैदेशिक व्यापारमा बर्सेनि घाटा भई देशको शोधनान्तर स्थिति अनुकुल पक्षमा नभएकाले पर्यटन क्षेत्र नै एउटा यस्तो उद्योग हुने भएको छ, जसबाट सहज रूपले वैदेशिक मुद्रा आर्जन गर्नेदेखि लिएर आय तथा रोजगारीको सिर्जना, राजस्व संकलनको देन तथा प्रादेशिक विकासतर्फ परिलक्षित हुन पुगेको छ । यहाँको विद्यमान प्रचुर प्राकृतिक सुन्दरता, भौगोलिक एवं जैविक विविधता, सांस्कृतिक, कलात्मक विशिष्टताले नेपाल पर्यटन उद्योगको विकास र विस्तारको प्रशस्त सम्भावना बोकेको राष्ट्रका रूपमा विश्वसामु अवस्थित छ । त्यस्तै सगरमाथाको देश, शान्तिका अनुयायी भगवान् बुद्धको जन्मथलो, सुन्दर कलात्मक मन्दिरैमन्दिरले भरिपूर्ण, आराध्यदेव पशुतिनाथको पावनभूमि, असंख्य प्राकृतिक सुन्दर छटाहरूको सौन्दर्यताले भरिपूर्ण यहाँ विद्यमान पर्यटन क्षेत्रको पर्याप्त सम्भावना बोकेको राष्ट्रका रूपमा समेत अवस्थित छ । यहाँ अवस्थित प्रकृतिका सुन्दर उपहारस्वरूप प्राप्त उच्च हिमश्रृंखलाहरू, हरियाली पहाडहरू र असख्य मनोरम अविरल बगिरहने खोलानालाहरू वरदानका रूपमा हामीमाझ विद्यमान छन् । त्यसैगरी मौलिक वेशभूषा, अनौठो सांस्कृतिक परम्पराका साथै यहाँ पाइने जीवजन्तु, वनस्पति राष्ट्रका अमूल्य सम्पत्ति हुन् । पर्यटकीय आर्कषणका अनेकौं स्थलको केन्द्र बिन्दुका रूपमा रहेको नेपाल विश्वसामु पर्यटकीय गतव्यका रूपमा विकसित गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना छ । यी प्राकृतिक ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा एवं सौन्दर्यले विभूषित नेपाल विदेशीहरूको निमित्त आकर्षणको थलो बन्नु स्वाभाविकै हो । यही नै कारणले नेपालमा पर्यटकहरूको आगमन संख्या हरेक वर्षमा निरन्तर रूपले वृद्धि हुँदै आइरहेको पनि छ । भूपरिवेष्टित राष्ट्र भएका कारण यहाँको पर्यटक आगमनको संख्यामा स्थलमार्गभन्दा हवाईमार्ग प्रयोग गरी आउने पर्यटकको संख्या हरेक वर्ष बढ्दो छ ।

विश्व पर्यटन संगठनले विश्वको पर्यटन क्षेत्रवाट सबैभन्दा बढी नाफा कमाउने ४० राष्ट्रहरूमध्ये १८ वटा विकासशील राष्ट्रहरू रहेको जनाएको छ । फ्रान्स, स्पेन र क्यारेवियन टापु राज्यहरूमा त वर्षभरिमा ती देशका सम्पूर्ण जनसंख्याभन्दा बढी संख्यामा पर्यटकहरू भित्रिने गरेको पाइन्छ । ती देशहरूको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा पर्यटन क्षेत्रको अंश उल्लेख्य रहेको पाइन्छ । त्यस्तै क्यानडाले आफ्नो कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको १३ प्रतिशत पर्यटनबाटै आर्जन गर्ने गरेको छ भने नेपालमा विगत एक दशकअघिसम्म देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा पर्यटन क्षेत्रको योगदान ४ प्रतिशतको हाराहारीमा रहेकोमा सन् २००८र०९ मा २.८ रही सन् २००९र१० मा २.४ प्रतिशतमा सीमित हुन पुगेको छ । यस तथ्यले विश्वमा पर्यटन व्यवसाय सबैभन्दा ठूलो उद्योगका रूपमा विकसित भइरहेको वर्तमान अवस्थामा नेपालले भने विकास र विस्तार गरी तदनुरूपको आर्थिक लाभ हासिल गर्न नसकिरहेको देखाउँछ । मुलुकमा पर्यटन नीति २०५२ जारी हुनुभन्दा एक वर्षअघि सन् १९९४ मा नेपालमा पर्यटन क्षेत्रबाट ८.८२ करोड अमेरिकी डलर आर्जन गरेको थियो । उक्त रकम अधिल्लो वर्षको तुलनामा ३३ प्रतिशतले बढी थियो । नीति आएको प्रथम वर्षमा सो वृद्धिदर कायमै रही कुल विदेशी मुद्रा ११.६८ करोड पुग्न गएको थियो । सो पछिको दुई वर्षमा नकारात्मक रही सन् १९९८ को नेपाल भ्रमण वर्षमा ३१.६ प्रतिशतले वृद्धि भई १५.२५ करोड अमेरिकी डलर आर्जन हुन पुगेको थियो । त्यसैगरी सन् २००९ मा पर्यटन क्षेत्रबाट ३७.७२ करोड अमेरिकी डलर विदेशी मुद्रा आर्जन भएकोमा सन् २०१० मा आएर केवल ३३ करोड अमेरिकी डलर मात्र आर्जन हुन सक्यो । उक्त रकम सन् ०९ को तुलनामा १२.५ प्रतिशतका दरले नकारात्मक रहेको छ । पर्यटन क्षेत्रबाट मुलुकले हालसम्मकै विदेशी मुद्रा आर्जनमा सबैभन्दा बढी ३७ करोड ७१ लाख ७२ हजार अमेरिकी डलर सन् २००९ मा आम्दानी गर्न सकेको देखिएको भने छ भने प्रतिपर्यटक प्रतिदिन खर्च आय हालसम्मकै उच्च ७९.१ अमेरिकी डलर सन् २००३ मा भएको देखिन्छ ।

मुलुकको पर्यटन उद्योगहरूको अवस्थातर्फ दृष्टिगत गर्दा सन् ९० को दशकदेखि अवलम्बन गर्दै आएको उदार समष्टिगत र अन्तरक्षेत्रगत नीति एवं बजारमुखी खुला अर्थनीतिका कारण पर्यटन उद्योगमा प्रगति र विस्तार हुन पुगेको देखिन्छ । फलस्वरूप पर्यटन उद्योगअन्तर्गत रहेका तारे र ताराविहीन होटलहरूको संख्यासँगै सेवा सुविधामा हरेक वर्ष बढ्दै गएको छ । यसो हुनुमा खासगरी देशमा शान्ति–सुरक्षाको स्थितिमा हुँदै गएको प्रगतिलाई लिन सकिन्छ । पर्यटन उद्योगसँग सरोकारमा रहेका ट्राभल र ट्रेकिङ एजेन्सी, पर्यटक र ट्रेकिङ गाईडको संख्यालाई सन् २०१० को अन्तसम्मको तथ्यांकलाई हेर्ने हो भने नेपालमा इजाजत प्राप्त १८१४ वटा ट्राभल एजेन्सी, १०९६ वटा ट्रेकिङ एजेन्सी, जनशक्तितर्फ २६६८ पर्यटक गाइड, ६७४५ ट्रेकिङ गाइड र ५० पर्यटक प्रहरी उपलव्ध रहेको देखिन्छ, जुन संख्या अघिल्लो वर्ष सन् २००९ को तुलनामा ट्राभल एजेन्सी २१.३, महिला तथा पुरुष पर्यटन गाइड ४.७, ट्रेकिङ गाइड १२.७ प्रतिशतले वृद्धि भएको देखिन्छ ।

पर्यटन सम्पदाको दृष्टिले नेपाल विश्वमा अग्रणी मुलुकहरूमा पर्ने तथ्यलाई मनन गर्ने हो भने नेपालको पर्यटन उद्योगले अहिले ओरालोतिर झरिरहेको मुलुकको अर्थतन्त्रलाई रोकेर नयाँ गति र दिशाबोध दिन सक्ने बलियो सम्भावनाको सार्थक तुल्याउनु अबको आवश्यकता हो ।

Source: Karobar Daily